U srcu gračaničke mahale Lipa, na raskrsnici puteva i sjećanja, uzdiže se Hadži Džaferova džamija. Iako njeno ime nosi pečat prošlosti, mnogi detalji o njenom nastanku i danas su obavijeni velom tajni, čineći je jednim od najzanimljivijih historijskih objekata u ovom kraju.
Historijske nedoumice i vakuf Hadži Džafera
Pitanje o tome šta se tačno nalazilo na ovom mjestu prije Hadži Džaferove džamije još uvijek dijeli historičare. Pretpostavlja se da je ovdje mogao biti mesdžid iz doba Časne džamije s kraja 16. stoljeća ili misteriozna Derviš-hodžina džamija, koja se spominje u 18. stoljeću, ali bez precizne lokacije. S obzirom na to da je originalna vakufnama zagubljena, danas se o porijeklu može samo nagađati.
Vjeruje se da je džamija dobila ime po svom novom legatoru, Hadži Džaferu, koji ju je vjerovatno iz temelja obnovio. O starosti samog lokaliteta najbolje govore nišani u haremu džamije, površine oko 1000 m², koji su pretvoreni u mezarje. Prema izgledu bašluka, posebno onih od krečnjaka i sedre, jasno je da potiču iz starijih vremena.
Simbol mahale: Život “pod Lipom”
Historija ove džamije neraskidivo je vezana za naziv same mahale. Prema narodnom predanju, Hadži Džafer nije samo obnovio džamiju, već je uz nju zasadio stablo lipe. Ta lipa postala je centar društvenog života – mjesto gdje su se ljudi godinama hladovali čekajući namaz. Kasnije je to postalo mjesto stalnog okupljanja poznato kao “pod Lipom”, gdje su se za Kurban-bajram tradicionalno klali kurbani. Iako se drvo vremenom osušilo, naziv “Lipa” ostao je trajni pečat cijelog naselja koje se razvijalo oko džamije.
Džamija je kroz stoljeća mijenjala svoj izgled. Prvobitno je bila mala drvena građevina od ćerpića “među japiju”, pokrivena šindrom. Zbog dotrajalosti je srušena 1934. godine, a na njenom mjestu je podignuta nova, zidana ciglom, sa drvenom munarom u koju se ulazilo sa šerefe. Uz nju je decenijama funkcionisao i specifičan vodovod sa Drijenče, koji je drvenim čunkovima dopremao vodu za potrebe džamije i mahale.
Kontinuitet imamske službe kroz generacije
Džemat Lipa oduvijek je bio prepoznatljiv po vrsnim alimima. Najpoznatiji imami u ovoj džamiji bili su iz porodica Grbešić i Naimkadić. Tokom Drugog svjetskog rata imamsku službu obavljao je Halil ef. Pezelj, a u poslijeratnom periodu najduže se zadržao Hasib ef. Čamdžić.
Od 1990. godine dužnost preuzima Omer ef. Spahić, koji ostaje imam sve do penzionisanja 2012. godine. Nakon njega službovali su Muhidin ef. Topčagić i Miralem ef. Golać, dok imamsku dužnost danas obavlja Adnan ef. Huskanović. Zanimljivo je da su se nekada u džamiji klanjali uglavnom noćni namazi jer se stanovništvo bavilo poljoprivredom, dok se danas redovno obavlja svih pet dnevnih namaza.
Velika obnova 2025. godine
Iako je džamija bila stavljena na listu zaštićenih kulturno-historijskih spomenika, njeno stanje je s vremenom postalo kritično. Zbog trošnosti materijala i opasnosti od urušavanja munare, bila je neophodna hitna intervencija.
Zajedničkom inicijativom Medžlisa i Općine, te uz podršku Federalnog ministarstva za prostorno uređenje, pokrenut je proces temeljne sanacije. Obnova je uspješno završena početkom 2025. godine, čime je objekt u potpunosti saniran i vraćen u dostojanstveno stanje, na veliku radost svih džematlija i građana Gračanice.